Film

Ratni film i konstrukcija prošlosti- Drugi deo

U prethodnom delu je bilo više priče o ideologiji i propagandi, te nekim primerima kako oni mogu delovati kroz različite forme komunikacije. Takođe, film je stavljen u kontekst oruđa propagande. Sada se može reći nešto i o konkretnim filmovima.

Kako sam mišljenja da je najbolje obrađivati ono što ti je poznato, kao i ono za šta si lično zainteresovan, pokušao sam da na primeru ratnih filmova sa područja SFRJ-a, te Hrvatske nakon sticanja nezavisnosti 1991. godine, koji se prvenstveno bave II svetskim ratom, uočim da li postoje neki univerzalni elementi koji služe konstruisanju poželjne istorije, a koji su zajednički za sve filmove bez obzira na državu u kojoj su nastali. Sa druge strane, pokušao sam da uočim i one elemente koji su karakteristični za određenu političku sredinu i koji se očituju prvenstveno u sadržaju priče samog filma. Filmovi iz ovih političkih sredina su uzeti sa namerom da se uvidi kako se isti istorijski period, na istom podneblju, može tumačiti iz različitih uglova, a opet uz korišćenje nekih univerzalnih obrazaca u filmskom jeziku. Tako se može uočiti i ono što je univerzalno u filmu kao propagandnom sredstvu, kada se stvaraju slike iz prošlosti, a opet i ono što je partikularno u tim slikama i karakteristično za konkretnu državu i njenu ideologiju.

Jugoslovenski ratni film

Kada se govori o ratnom filmu na prostoru Jugoslavije, pre svega se mora imati u vidu partizanski ratni film. Za partizanski film je karakteristično i to što on usvaja holivudsku naraciju, te je nazivan i crvenim vesternom. Kritika smatra da su filmovi jednoumni, stereotipni, žanrovski, što nije samo slučaj sa jugoslovenskim ratnim spektaklom, već i sa ratnim spektaklima u drugim zemljama.

Filmovi koji su bili interesantni za analizu su: Bitka na Neretvi (r. Veljko Bulajić), Sutjeska (r. Stipe Delić) i Užička republika (r. Žika Mitrović). Nemanja Zvijer je u svojim radovima prilično detaljno analizirao neke osnovne elemente ovih partizanskih filmova, tako da se nisam trudio da iznova utvrđujem nešto što je već uočeno[1]. Ovi filmovi prikazuju tzv. neprijateljske ofanzive i borbe partizana protiv nacističke, četničke i ustaške vojske. Nastaju tokom 60-ih i 70-ih godina XX veka u okviru SFRJ, te je njihova tematika i način na koji se bave istorijom zavisila od tadašnjeg društveno-političkog konteksta.

Drugi svetski rat se prikazuje jednolično, uprošćeno, gde su događaji i likovi predstavljeni na relaciji crno-belo. Ovi filmski ratovi su predstavljali prikaz monumentalnih borbi. Kroz filmove se veliča revolucija, Partija, socijalistički put, partizani. Kako je tadašnja dominantna vrednost bila bratstvo i jedinstvo, kao način da se prevaziđu partikularni nacionalizmi različitih naroda, u ovim filmovima se uvek insistira na zastupljenosti svih naroda i narodnosti, gde se često javlja slučaj romantične veze između partizanke i partizana različitih nacionalnosti. Takođe, razvijeni su i drugarski odnosi između partizana iz Hrvatske i Srbije, ili iz Srbije i Makedonije, itd.

Ovde je i mene ponelo: https://www.youtube.com/watch?v=1mRntqVKiY8

Za ove filmove značajan je i lik maršala Tita. On se u ovim filmovima javlja kao oličenje socijalizma i nečega čemu treba stremiti. Kroz njega se provlače pomenute vrednosti. Iako deo naroda i partizanskog pokreta, on u ovim filmovima zauzima poseban položaj, drugačiji od ostalih partizana. U ovim filmovima Tito se pojavljuje najčešće samo posredno, kao neko ko daje zadatke i određuje šta će se dalje raditi, preko članova Partije.

MTodorovic-u-ulozi-Broza

Marko Todorović kao Tito, Užička republika (1974)

Tako u slučaju Užičke republike, Tita tumači glumac Marko Todorović (prijatelj Milan iz Žikine dinastije), kroz niz scena koje bi trebalo da izgledaju kao crno-beli dokumentarni zapisi, što bi trebalo da stvori utisak da je film dokumentarni i realistični prikaz događaja. Marko Todorović, kao Tito, u filmu ne govori, već ga možemo videti kako obavlja svoje dužnosti, a za to vreme drugi likovi čitaju Titove naredbe. Što se tiče Tita, najupečatljivije pojavljivanje jeste u Sutjesci, gde Tita tumači holivudski glumac Ričard Barton, što dovoljno govori o tome koliko je bitno na koji način će biti prikazan njegov lik, ali i o odnosu Jugoslavije sa Zapadom, što je ipak neka druga tema. Kažu da je Tito sam tražio da ga igra Barton.

tito

Ričard Barton kao Tito, Sutjeska (1973)

Prisustvo neprijatelja je važan faktor konsolidacije jedne države. Neprijatelj se javlja kao nepoželjni Drugi, uvek je stereotipno prikazan, sa osobinama koje su potpuno suprotne od onih koje su poželjne i koje poseduju partizani. Kao primer se može uzeti slika četnika. Četnici su prikazani kao potpuna suprotnost partizanima. Oni siluju, kolju, ubijaju iz zasede. Oni su pored toga kukavice i skloni su izdaji. Pomenut je već vestern kao podloga za partizanske filmove. U ovim filmovima se četnici mogu poistovetiti sa Indijancima u vesternu. Oni su divlji, razuzdani, stalno viču. Možda jedna od najupečatljivijih scena koje sam video u ovim filmovima jeste ona u Neretvi, kada u kadru možemo videti kolonu razuzdanih četnika koji urliču kao Indijanci. Prilično komično zapravo, često sam se sa drugom sa faksa zezao na foru ove scene. Posebno je važan nacionalizam koji je oličen u četnicima. Nacionalizam se javlja kao jedna od najgorih i najnepoželjnijih vrednosti, pa su zato četnici i ustaše predstavljeni podjednako loše kao i nacisti.

Četnici

Scena gde četnici urlaju kao Indijancihttps://www.youtube.com/watch?v=Bz0mnlHKI0w&feature=youtu.be&t=2h12m55s

 

Ratni film u Hrvatskoj

Nastankom nove države bilo je potrebno stvoriti i novu ideologiju. Istorija je morala ponovo da se interpretira kako bi opravdala trenutnu ideologiju. Dominantna ideologija je želela da raskrsti sa starom, socijalističkom ideologijom. Želela je da ukloni bratstvo i jedinstvo iz istorije, te da prikaže hrvatski narod kao grupu koja je tokom socijalističke Jugoslavije trpela nepravdu. U svetlu Domovinskog rata i nabujalih nacionalističkih osećaja, potrebno je bilo prikazati Hrvate kao mučenike. Iako su ratni filmovi nastali tokom ovog perioda vezani najviše za teme iz Domovinskog rata, ovde je interesantnije pomenuti filmove koji se tiču II svetskog rata. Na ovaj način se može videti kako se ponovo stvara kontinuitet, kako se stvaraju nova sećanja. Istorija istog podneblja je ispričana na nov način, nastankom drugačije ideologije.

Za analizu je uzet film Četverored, reditelja Jakova Sedlara. Film je nastao tokom 1999. i 2000. godine i smatra se jednim od najskupljih hrvatskih filmova. Film se prikazivao u toku izborne ćutnje, te se taj postupak tumačio kao jedan od načina na koji će trenutna partija na vlasti, desničarska HDZ, još malo pridobiti glasače na svojoj stranu, jer je film jasno ideološki obojen u smislu negativnog prikazivanja partizana, a posebno Srba. Radnja filma se vezuje za događaje na Blajburškom polju, odnosno Križnom putu, događajima koji su vezani za kraj II svetskog rata. Ovde ne bih ulazio u istorijski pregled događaja, jer bi tekst bio previše obiman.

I ovaj film prikazuje uprošćenu stvarnost. Za razliku od partizanskih filmova, u ovom filmu se insistira na razlikovanju između Hrvata i Srba, odnosno na razlikovanju domobrana i nedužnih Hrvata sa jedne strane, i partizana, odnosno Srba komunista, sa druge strane. Ustaše su sporedni likovi, i oni su predstavljeni u donekle negativnoj konotaciji, jer oni ipak važe za zločince, te bi bilo previše da u filmu i oni budu predstavljeni kao žrtve. Fokus priče je na stradanju nedužnih domobrana i Hrvata, koji su žrtve komunista, pa čak i ustaša. Kroz nacionalistički okvir pokušava se opravdati uloga domobrana u ratu, pa čak i ponekog ustaše. Insistira se na ideji hrvatskog naroda koji je mučen, zlostavljan, gde se domobrani i saradnici sa nemačkim i ustaškim vlastima, kao pripadnici hrvatske nacije, gledaju kao nevine žrtve komunističkog progona.

Prikaz mučenja domobrana/Hrvata

Sa druge strane, slike neprijatelja su prikazane na prilično isti način kao u partizanskim filmovima. Naravno, glavni neprijatelji jesu komunisti, i to Srbi komunisti. Često su kao glavni neprijatelji prikazani četnici koji su prešli u partizane krajem rata (verovatno su slučajno zaboravljeni četnici koji su zajedno sa domobranima i ustašama krenuli put Austrije). Sada ti partizani preuzimaju osobine koje su imali četnici u partizanskom filmu. Oni su ti koji zlostavljaju, ubijaju nevine, često psuju i ponašaju se krajnje divljački. Oni su zapušteni, skloni varanju, imaju izraženu sadističku crtu ličnosti, neki su čak i ludi. Tako se stvara kontinuitet između Srba u II svetskom ratu i njihove uloge u Domovinskom ratu. Komunizam se poistovećuje sa Srbima, kao i sa velikosprskom ideologijom, pa se čak i briše razlika između četnika i partizana. Tako se bratstvo i jedinstvo kroz nekoliko koraka zamenilo nacionalizmom, a četnici partizanima, obradom istog rata i korišćenjem prilično sličnih elemenata po svojoj formi, kako bi se priča ispričala na potpuno drugačiji način.

Prikaz partizana/Srba

Vujo, iz 6. krajiške brigade, Četveroredhttps://www.youtube.com/watch?v=R4k6UPE0KF4

Kao zaključak

Svojim karakterističnim izrazom, jezikom i audio-vizuelnom predstavom, ratni film pokušava da aktivira emocije kod gledalaca i tako smanji mogućnost za kritičko mišljenje kod istih. Prikazi emotivnih scena, pogibija junaka koji su nam prirasli srcu, prikazi nepravde koju trpe dobri, prikazi veličanstvenih borbi, zajedno sa muzikom koja poboljšava ovaj efekat, utiču na to da gledalac oseti emotivnu povezanost sa slikama i sadržajem koji se javljaju u filmu. Kada imamo u vidu tehnike propagande, u ovim filmovima se mogu naći razne tehnike: uprošćavanje sadržaja, korišćenje pozitivnih i negativnih stereotipa, podsticanje emotivnih reakcija, korišćenje karakterističnih likova i simbola sa kojima se primaoci poruka identifikuju, prilagođavanje sadržaja propagandnih sredstava iskustvu primalaca poruke.

Kada na ovaj način posmatramo ratne filmove, može se zaključiti da oni uvek u sebi sadrže propagandnu poruku, dele nešto zajedničko bez obzira na konkretnu političku ideologiju, odnosno specifičnu političku situaciju. Stereotipi koji se koriste u takvim filmovima, mogu se primetiti, u podjednakoj meri, i u jugoslovenskom i hrvatskom ratnom filmu (iako je ratnih filmova u Hrvatskoj bilo relativno malo), ali i u mnogim drugim svetskim filmovima sa temom rata. Ideje koje su dominantne u društvu u kome film nastaje, a koje moraju da se prenesu u prošlost, javljaju se u filmskoj priči kroz likove i događaje koji su predstavljeni na jedan univerzalan način, uz primenu već pomenutih tehnika propagande, gde dominantna grupa i njene vrednosti predstavljaju potpuno dobro, a neprijatelj, ili suprotstavljene grupe, potpuno zlo. Zbog toga su forma priče, crno-beli prikaz likova, ili tip muzike, slični kako u jugoslovenskom, tako i u hrvatskom ratnom filmu. Sa druge strane, konkretne vrednosti su specifične za svaku pojedinačnu državu. U zavisnosti od ideološke pozicije zavisiće i način na koji će biti predstavljena istorija. To je ono što je partikularno u ratnim filmovima, a vezano je za specifične ideje, vrednosti i norme koje su poželjne u datom društvu i koje se moraju preslikati čak i na prošlost. Jer, moglo bi se reći, prošlost je ta koja daje legitimitet sadašnjosti i budućnosti, naravno mislim na ideologiju.

Ovaj tekst predstavlja izmenjenu verziju seminarskog rada koji sam pisao na predmetu Prevladavanje prošlosti, nekada davno kada sam bio student.

RKK

Reference:

[1] Zvijer, Nemanja. (2011). Ideologija filmske slike. Beograd: Filozofski fakultet.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s